Ruhe und ein Fröhliches Gemüte

Wereldlijke en geestelijke muziek uit de Nederlanden en Noord-Duitsland

Johann Walther (1527-1578): Jhesus Christus, unser Heiland

De eerste helft van de 16e eeuw was de tijd van de grote kerkhervormingen. De pogingen tot reformatie betroffen niet alleen de geloofsinhoud, maar ook de liturgie en dus ook de rol van de muziek in de kerk. Voor Martin Luther (1483-1546), de aartsvader van het Protestantisme, was het duidelijk: muziek was volgens hem ‘een talent en een Godsgeschenk’, een perfect medium om Gods Woord te verkondigen. In de Lutherse liturgie was muziek dan ook belangrijk, zeker het gezamenlijk zingen van koralen en psalmen. De melodieën van die koralen werden de basis van een ongekende rijkdom aan arrangementen, van eenvoudige vierstemmige harmonisaties tot heel complexe werken zoals de cantates en orgelwerken van Johann Sebastian Bach. De koraalbewerkingen in dit programma laten horen hoe expressief Bach en zijn tijdgenoten de fijnzinnigste subtiliteiten wisten te suggereren met zuiver muzikale middelen als harmonie, opbouw en retorisch geladen muzikale motieven.

Luther hield zoveel van muziek dat hij vond dat het de enige kunstvorm was die te vergelijken was met theologie. Volgens hem hebben beide hetzelfde effect: ze leiden tot ‘Ruhe und ein fröhliches Gemüte’, tot rust en een opgewekt gemoed. De geestelijke muziek in dit programma associëren we gemakkelijk met orde en harmonie. De lichtheid van de suites, canzona’s en dansen van Johann Hermann Schein en Samuel Scheidt biedt een feestelijke, virtuoze aanvulling op die serene ernst. 

Programma: María Martínez Ayerza
Arrangementen: María Martínez Ayerza & Paul Leenhouts
Gast artistieke leider: Daniël Brüggen

Pourquoy non?

Franco-Vlaamse componisten aan de Europese hoven

Foto: Jasmin Peco

Franco-Vlaamse componisten, afkomstig uit het huidige Nederland en België plus een deel van Noord-Frankrijk, waren in de 16e eeuw werkelijk overal in Europa terug te vinden en daardoor hadden ze een enorme invloed op de ontwikkeling van de verschillende Europese muziekstijlen.

Vooral de Habsburgse vorsten in Duitsland en Spanje fungeerden als beschermheren voor de Franco-Vlamingen. Margaretha van Oostenrijk, de moeder van Karel de Vijfde, liet prachtige liedboeken maken door meester-kalligraaf Petrus Alamire, waaronder een groot liedboek met uitsluitend ’chansons de regretz’ zoals die van Pierre de la Rue en van Josquin Desprez, de meest bewonderde van alle Franco-Vlamingen.

Karel zelf had diverse Franco-Vlamingen in dienst in zijn hofkapel, onder meer Nicolas Gombert en Thomas Crecquillon. De blinde musicus Antonio de Cabezón, organist en muziekleraar aan het Spaanse hof, maakte verschillende orgeltranscripties en uitbundig versierde arrangementen van Franco-Vlaamse motetten en chansons. Deze praktijk was zeer gebruikelijk: instrumentale versies van Franco-Vlaamse vocale muziek voor luit, toetsinstrumenten of instrumentaal ensemble en nieuwe composities gebaseerd op melodieën van Franco-Vlaamse oorsprong, vinden we overal in Europa terug. Dit laat wel zien hoezeer dit repertoire werd bewonderd.

Ook in Italië is de invloed van de Franco-Vlamingen wijdverbreid. Zo was Adriaan Willaert kapelmeester in de Basiliek van San Marco in Venetië. Hij werd een bijna mythische muzikale figuur: men noemde hem 'Il divino Adriano'. Een van zijn vele leerlingen was Cipriano de Rore, die heel lang in dienst was bij het hof van de Este familie in Ferrara. De beroemdste Vlaamse componist van de 16e eeuw, niet alleen in Italië maar in heel Europa, was echter Orlande de Lassus, kapelmeester aan het hof van Albrecht de Vijfde van Beieren in München.

In dezelfde tijd dat de Franco-Vlamingen in heel Europa successen beleefden en overal prachtige polyfonie componeerden, kwamen de muziekuitgeverijen in Vlaanderen zelf tot grote bloei. Dat vindt in dit programma zijn weerslag in enkele instrumentale werken die afkomstig zijn van de drukpersen van Tylman Susato in Antwerpen en Pierre Phalèse in Leuven.

Muziek van Josquin Desprez, Nicolas Gombert, Orlande de Lassus, Cipriano de Rore, Adriaan Willaert en anderen

Concept: Arwieke Glas
Programma: María Martínez Ayerza
Gast artistiek leider: Kees Boeke

Sweete Musicke of Sundrie Kindes

Engelse consort muziek uit de 16e en 17e eeuw

Uit: Missa Gloria Tibi Trinitas, John Taverner

'Consort' muziek, oftewel meerstemmige instrumentale muziek, was een van de specialiteiten van Engelse componisten aan het einde van de 16e en begin van de 17e eeuw, en is de thuishaven van The Royal Wind Music. Naar Italiaans voorbeeld introduceerde Henry VIII in Engeland het gebruik van complete sets van één en dezelfde instrumentenfamilie.

In 1540 stelde Henry vijf leden van de Venetiaanse Bassano-familie aan en benoemde hen tot 'the King's Minstrels'. Met dit programma presenteert het ensemble de grote variëteit aan consortmuziek voor blokfluit met ongekende en karakteristieke Engelse vormen zoals de fancy of fantasia: een vrije vorm met contrasterende delen, vol imitatie, ritmische spelletjes en verassende harmonische progressies. Het programma bevat ook muziek voor masques en antimasques. Tijdens een masque wisselden muziek, poëzie en dans elkaar in een rijke enscenering af, en ontstond er vaak interactie tussen de spelers en het publiek. Soms werd voorafgaand aan de masque een antimasque gespeeld, een vaak korter, satirisch stuk. De afwisseling van dergelijk spektakel met melancholisch getinte, vloeiende polyfonie zorgt voor een aantrekkelijk, veelzijdig programma.

Muziek van William Byrd, Thomas Tallis, John Dowland, Anthony Holborne e.a.
Programma, arrangementen en artistieke leiding: Paul Leenhouts